نقوش و طرح های فرش

نگاهی به ترنج در قالی (قسمت پنج)

معرفی انواع نقشمایه های ترنج

ترنج دارای نقشمایه های گوناگونی می‌باشد. كه اسامی آن عبارت اند از :

ترنج هندسی ـ ترنج تودرتو ـ ترنج كاسه و نیم كاسه ـ ترنج سه گانه ـ‌ ترنج دو گانه ـ ترنج دندان موشی ـ ترنج مداخل ‌ـ‌ ترنج سبك اصفهان ـ ترنج شاه‌عباسی ـ ترنج بولوردی ـ ترنجبندی ـ ترنج نیم كاسه ـ‌ ترنج كوچك (ترنج مرغی)‌ ترنج و نیم ترنج ـ ترنجی ـ ترنج بی لچك ـ ترنجی تكراری ـ ترنجی دسته گل ـ ترنجی شاه عباسی ـ ترنجی طره دار ـ سلسله‌ای ترنج دار ـ طره دار سلسله‌ای ـ ترنج قندیلی ـ ترنج كف ساده ـ لنگر كشتی ـ جنگلی ترنج دار ـ افشان ترنج دار ـ درختی ترنج دار ـ ترنج قلاب شكل ـ ترنج كرجی ـ ترنج لنكران.

  1. ترنج هندسی : ترنجی با خط های راست شكسته (و نه كمانی) و در شكل معمول خود چند گوشه (چند ضلعی) كه بر اساس نقش های ایلی ،‌یا تنها در مركز طرح فرش و یا به شكل چند ترنج با نقش های یكسان و گوناگون در درازای فرش نقش می‌شود. در طرح معروف به « اقتباسی » از نقشهای قفقاز، سه ترنج با نگاره های یكسان نقش می‌شود كه بهم چسبیده است و در برخی طرحها نیز این ترنج های سه گانه باهم موازی هستند. در فرشینه های بولوردی، كوچكترین قالیچه، یك ترنج و بزرگترین آن، پنج ترنج دارد كه ترنج هندسی وسط گاهی نقشهای گوناگون می‌گیرد: نگاره‌هایی چون سینی دسته دار و یا شئی صلیب مانند.
  2. ترنج تودرتو : ترنجی كه از چند ترنج در میان هم ، و دارای یك كانون تشكیل شده باشد. و یا ترنج «كاسه و نیم كاسه » ترنجهای كوچك و بزرگی را گویند كه یكی در میان دیگری قرار دارد در تعداد و طرح و نقش و رنگ آمیزی اینگونه ترنجها هیچ گونه محدودیتی وجود ندارد.
  3. ترنج كاسه و نیم كاسه : همان ترنج تودرتو می‌باشد.
  4. ترنج سه گانه : ترنجی كه از سه ترنج تودرتو تشكیل شده باشد. و یا در طرح‌های ایلی ، به صورت سه ترنج جدا یا چسبیده به هم در درازای فرش نقش شده باشد.
  5. ترنج دوگانه : ترنج تشكیل شده از دو ترنج تودرتو
  6. ترنج دندان موشی : ترنجی كه خط مرزی‌آن دندانه دار باشد.
  7. ترنج مداخل : ترنجی كه با نقش گوشه‌ای خود به نگاره‌های متن پیوسته و در اصطلاح « در متن پیش رفته باشد.» در این حالت به طور معمول نقش متن نیز از راه گوشه های ترنج به درون آن راه می‌یابد و در اصطلاح « تداخل » می‌كنند به ترنج تودرتو نیز ترنج مداخل می‌گویند.
  8. ترنج سبك اصفهان : ترنجی كه به طور معمول پیرامون آن را بند های اسلیمی در هم تنیده فرا گرفته باشد و ترنج با كمك این بند ها از متن جدا شود در این گونه ترنجها سر ترنجها نیز به صورت غیر مستقیم و با كمك بند دوگل به ترنج می‌پیوندد.
  9. ترنج بولوردی : ترنجی لوزی شكل با دو سه ترنج . اینگونه ترنج از ویژگی های نقش در قالیچه بولوردی است.
  10. ترنج شاه‌ عباسی : ترنج نقش شده به شیوه معروف شاه عباسی یعنی ؛ ترنجی هشت گوشه با دو قاب در فاصله ترنج و سه ترنج ها.
  11. ترنج بندی : نقشه ای كه در آن نگاره ها ، ترنجهای تكراری با بندهایی به هم پیوسته است و یا عمل تكرار بافت ترنج در متن قالی كه دارای ترنجهای متعدد است را ترنج بندی نامند.
  12. ترنج كوچك (ترنج مرغی ) : ترنجهای كوچكتر از ترنجهای اصلی كه به موازات آن در دو طرف طول یا استثنائاً عرض فرش بافته می‌شود. اكثراً طراحی و رنگ آمیزی و نگاره‌های این ترنج‌ها متاثر از ترنج اصلی و هم آهنگ با زمینه و سایر نگاره‌های فرش است.
  13. ترنج و نیم ترنج : نصف یا قسمتی از ترنج فرش كه بویژه دراطراف آن و متكی بر حاشیه فرش تكرار می گردد. نیم ترنج از لحاظ رنگ آمیزی و طرح معولاً مانند ترنج استاین اصطلاح به لچك هایی كه بجایی یك چهارم ترنج معادل نصف ترنج می باشد نیز گفته می شود. نیم ترنج ها در اطراف فرش و چسبیده به حاشیه طوری قرار می گیرد كه بیننده تصویر می كند نیم دیگر آن در زیر حاشیه فرش رفته است.
  14. ترنجی : طرحی با نگاره های شاه عباسی كه درآن ترنج مركزی پر از نگاره های گل و برگ است و جلوة ویژه ای دارد و به همین علت، این نقشه ، ترنجی نامیده می‌شود.
  15. ترنج بی لچك : طرحی كه در آن ترنج به نام نگاره اصلی نقش شده اما از لچك خبری نیست گونه‌ای از طرح های معروف به شاه‌عباسی نیز بر همین اساس نقش شده است.
  16. ترنج تكراری : طرحی كه در آن ، نگاره‌های اصلی ، چند ترنج است كه در متن ، به فاصله های معین تكرار شده است.
  17. ترنجی دسته گل : طرحی با نقش ترنج و سر ترنج در وسط قالی و همچنین لچك هایی به نسبت كوچك در چهار گوش آن و تزئین زمینه با اسلیمی و گلهای شاه عباسی و دسته گلها به این نقشه به علت تكیه بر روی نقشه ترنج ترنجی دسته گل می‌گویند و دسته گلها را كم و بیش در همه جا می‌توان دید.
  18. ترنجی طره دار : طرح سلسله ترنج دار به نام طرح شاه عباسی ، طره دار نیز خوانده می شود.
  19. سلسله ترنج دار : از جمله طرح های شاه عباسی : ترنج مركزی در تركیب با نگاره‌های شاه عباسی و با لچكهایی است كه طره آن همچون سلسله، متن را در بر می‌گیرد و افزون بر گل و برگ نقشهایی از قاب و كتیبه و گاه بته جقه ، متن را می‌پوشاند و در مجموع پر از ریزه كاری هاست.
  20. ترنج قندیلی : به طرح محرابی قندیلی به علت نقش ترنج مركزی كه همچون قندیل می‌نماید ، ترنج قندیلی نیز گفته می‌شود.
  21. ترنج كف ساده : به لچك ترنج كف ساده ، ترنجی كف ساده نیز می‌گویند ، یعنی طرحی با نقشه ترنج و طرة لچكها كه در آن ، بین این دو نگاره هیچ نقشی نیست.
  22. لنگر كشتی : طرحی تشكیل شده از ترنج با حاشیه معروف به « طرح هراتی » از كار های بیجار . در این طرح ، سرترنج شبیه « لنگر كشتی» است. و طول و عرض برخی از این لنگرها مساوی طول و عرض ترنج است.
  23. جنگلی ترنج دار : نقشه جنگلی اگر به همراه نقش ترنج باشد. به آن جنگلی ترنج دار گفته می‌شود.
  24. افشان ترنج دار : اساس این نقشه همان نگاره های طرح افشان است. و نقش ترنج این نقشه را از طرح‌های فرعی افشار به شمار می‌آورند.
  25. درختی ترنج دار : این طرح با بهرگیری از نگاره های درختی با نقش ترنج بوجود می‌آید.
  26. ترنج قلاب شكل: (nooked modellion) در این ترنج سر قلابها می تواند به سمت خارج و یا تركیبی از داخل و خارج طراحی می‌شود.
  27. ترنج كرجی : این طرح مربوط به منطقه ای بین اهر و تبریز می‌باشد كه در آن ترنج حالت كشیده داشته و هشت وجه آن را با حالتی از قلاب می‌پوشانند.
  28. ترنج لن كران : (lenkarn_modellion) این نوع ترنج در فرش قفقازی و تركمنی به كار می‌رود و نام آن از شهری به همین اسم در آذر بایجان روسیه گرفته شده و جلوه‌ای از طرح اژدها رانشان می‌دهد.

منابع:

فرشنامه ایران – حسن آذر پاد، فضل ا… حشمتی رضوی
آشنائی با طراحی قالی ایران- مریم عبدالهی زاد.
واژگان فرش – ‌امیر حسین عصاره، سید علی آقا كابلی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا